अभावबाट उठेर समाजमा उज्यालो छर्ने डम्बरकुमार तुम्बापो

इलाम प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक विविधता र सम्भावनाले भरिपूर्ण जिल्ला हो। तर, यही जिल्लाका केही भूभाग लामो समयदेखि विकासका पूर्वाधार, शैक्षिक अवसर र सामाजिक सुविधाको अभाव झेल्दै आएका छन्। इलामको चुलाचुली गाउँपालिकाका दुर्गम बस्ती पनि कुनै समय यस्तै अवस्थाबाट गुज्रिएका थिए। अभाव र कठिनाइबीच हुर्किएर पनि आफ्नो भविष्य आफैँ निर्माण गर्न सकिन्छ भन्ने उदाहरण बन्नुभएको छ, डम्बरकुमार तुम्बापो।

वि.सं. २०३९ मा चुलाचुली गाउँपालिका–१, कमलमा सामान्य किसान परिवारमा जन्मिनुभएका तुम्बापोको जीवनयात्रा सङ्घर्ष, अध्ययन, परिश्रम र सामाजिक उत्तरदायित्वसँग जोडिएको छ। बाल्यकालमा भोग्नुपरेका कठिनाइलाई उहाँले जीवनको अवरोधका रूपमा मात्र लिनुभएन, बरु अघि बढ्ने प्रेरणाका रूपमा आत्मसात् गर्नुभयो। निरन्तर अध्ययन, अनुशासन र आत्मविश्वासका बलमा उहाँले शैक्षिक क्षेत्रमा आफ्नो पहिचान स्थापित गर्नुभयो। त्यससँगै भाषा, साहित्य, सङ्गीत, संस्कृति र समाजसेवामा समेत सक्रिय रहँदै आफ्नो कर्मक्षेत्रलाई फराकिलो बनाउँदै लैजानुभयो।

आज तुम्बापो धरानमा शिक्षासेवी, समाजसेवी, साहित्यका अध्येता, संस्कृतिप्रेमी तथा सामाजिक अभियन्ताका रूपमा परिचित हुनुहुन्छ। उहाँको जीवनयात्रा व्यक्तिगत सफलता र उपलब्धिमा मात्र सीमित छैन। आफूले प्राप्त गरेको ज्ञान, अनुभव र अवसरलाई समाज तथा नयाँ पुस्ताको हितमा उपयोग गर्ने उहाँको प्रयासले जीवनलाई सामाजिक उत्तरदायित्वसँग जोडेको छ।

सङ्घर्षबाट सफलतातर्फ

तुम्बापोको औपचारिक शिक्षाको सुरुआत जनता माध्यमिक विद्यालय, कमलबाट भएको हो। त्यसपछि जनता माध्यमिक विद्यालय, बाह्रगोठेबाट अध्ययनलाई निरन्तरता दिनुभएका उहाँले वि।सं। २०५६ मा प्रवेशिका परीक्षा ९एसएलसी० मा इलाम जिल्लामै प्रथम स्थान हासिल गर्नुभयो। उहाँको शैक्षिक उपलब्धिको कदर गर्दै जिल्ला विकास समिति, इलामले नगद पुरस्कारसहित सम्मान गरेको थियो। सामान्य किसान परिवारमा जन्मिएर सीमित स्रोतसाधनबीच अध्ययन गर्नुभएका उहाँका लागि त्यो उपलब्धि जीवनको महत्त्वपूर्ण प्रेरणा बन्यो।

उच्च शिक्षामा पनि उहाँले आफ्नो उत्कृष्टतालाई कायम राख्नुभयो। महेन्द्ररत्न बहुमुखी क्याम्पस, इलामबाट आईए तथा आईएड अध्ययन गर्दा क्याम्पस प्रथम हुनुभएका तुम्बापोले नगद पुरस्कार र सम्मान प्राप्त गर्नुभयो। त्यसपछि धरानस्थित महेन्द्र बहुमुखी क्याम्पसबाट अङ्ग्रेजी र राजनीतिशास्त्र विषयमा उत्कृष्ट अङ्कसहित स्नातक तह उत्तीर्ण गर्नुभयो। क्याम्पसको स्वर्ण महोत्सवका अवसरमा देवीप्रसाद तथा लोकेन्द्रप्रसाद छात्रवृत्तिबाट समेत उहाँ सम्मानित हुनुभयो।

उहाँको उच्च शिक्षाको यात्रा त्रिभुवन विश्वविद्यालय, कीर्तिपुरसम्म पुग्यो। त्यहाँबाट अङ्ग्रेजी साहित्यमा प्रथम श्रेणीमा स्नातकोत्तर उपाधि हासिल गर्नुभयो। निरन्तर अध्ययन र ज्ञानप्रतिको समर्पणले उहाँलाई शैक्षिक योग्यतामा मात्र सीमित राखेन, अध्यापन, अध्ययन तथा अनुसन्धानमा रुचि राख्ने व्यक्तित्वका रूपमा समेत स्थापित गरायो।

अभावलाई अवसरमा बदल्ने सङ्कल्प

तुम्बापोको जीवनमा शैक्षिक उपलब्धि हासिल गर्नु सहज थिएन। बाल्यकालमै अभिभावकविहीन हुनुपरेको पीडा, पारिवारिक अभाव र सामाजिक चुनौतीले उहाँको जीवनलाई कठिन बनाएको थियो। तर, ती परिस्थितिले उहाँको अध्ययनप्रतिको लगाव र अघि बढ्ने इच्छाशक्तिलाई कमजोर बनाउन सकेनन्।

उहाँले जीवनमा अवसरको प्रतीक्षा गरेर मात्र बस्नुभएन। उपलब्ध सीमित स्रोतसाधनको उपयोग गर्दै निरन्तर परिश्रम गर्नुभयो। अध्ययनलाई जीवन परिवर्तनको आधार बनाउनुभएका उहाँले कठिनाइका बीच पनि आफ्नो लक्ष्यप्रतिको प्रतिबद्धता कायम राख्नुभयो।

उच्च शिक्षा पूरा गरेपछि उहाँले त्रिभुवन विश्वविद्यालयअन्तर्गत महेन्द्र बहुमुखी क्याम्पस, धरान र नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालयअन्तर्गत पिण्डेश्वर क्याम्पस, धरानमा अध्यापन गर्नुभयो। अध्यापनका क्रममा उहाँले शिक्षाको महत्त्वलाई अझ नजिकबाट बुझ्ने अवसर पाउनुभयो। शिक्षा व्यक्तिको व्यक्तिगत उन्नतिको माध्यम मात्र नभई सामाजिक चेतना, आत्मनिर्भरता र रूपान्तरणको आधार पनि हो भन्ने बुझाइ उहाँको कर्ममा प्रतिबिम्बित हुँदै गयो।

धरानलाई कर्मथलो बनाउनुभएका तुम्बापोले शैक्षिक तथा सामाजिक क्षेत्रमा आफ्नो पहिचान विस्तार गर्नुभयो। व्यक्तिगत जीवनका कठिनाइलाई पछाडि छाड्दै उहाँले आफूले सिकेको ज्ञान र हासिल गरेको अनुभवलाई अरूको हितमा प्रयोग गर्ने बाटो रोज्नुभयो। उहाँको जीवनयात्राले प्रतिकूल परिस्थितिमा पनि निरन्तर प्रयास र आत्मविश्वासका माध्यमबाट अघि बढ्न सकिने सन्देश दिन्छ।

शिक्षालाई सामाजिक रूपान्तरणको आधार

तुम्बापोको सक्रियताको प्रमुख क्षेत्र शिक्षा हो। उहाँ शिक्षालाई प्रमाणपत्र हासिल गर्ने माध्यमका रूपमा मात्र नभई व्यक्तिको क्षमता विकास, सामाजिक चेतना अभिवृद्धि र समुदायको रूपान्तरणको आधारका रूपमा लिनुहुन्छ। यही सोचअनुसार उहाँ विभिन्न शैक्षिक संस्थाको स्थापना, सञ्चालन तथा व्यवस्थापनमा संलग्न रहँदै आउनुभएको छ।

सामुदायिक पाठशाला फाल्गुनन्द लाफायोङ बहुभाषिक पाठशालाका संस्थापक अध्यक्ष तथा परिकल्पनाकारका रूपमा उहाँले मातृभाषा र शिक्षालाई एकसाथ अघि बढाउने प्रयास गर्नुभएको छ। त्यस्तै, धरानस्थित यूएन स्कुलका अध्यक्ष तथा प्रबन्ध निर्देशक, यूएन कलेजका क्याम्पस प्रमुख र नवोदय विद्या मन्दिरका प्रिन्सिपलका रूपमा पनि उहाँले जिम्मेवारी निर्वाह गर्नुभएको छ।

विभिन्न शैक्षिक संस्थामा नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्दा उहाँले शिक्षाको पहुँच विस्तार, विद्यार्थीको प्रतिभा पहिचान र सिकाइका अवसर सिर्जना गर्ने कार्यलाई महत्त्व दिँदै आउनुभएको छ। उहाँका लागि शैक्षिक संस्था सञ्चालन गर्नु प्रशासनिक जिम्मेवारी मात्र होइन, भविष्यका नागरिक निर्माण गर्ने सामाजिक दायित्व पनि हो।

शिक्षासँगै भाषा, साहित्य, कला र संस्कृतिको विकासलाई पनि उहाँले उत्तिकै महत्त्व दिनुभएको छ। समाजको पहिचान र सभ्यताको निरन्तरताका लागि शिक्षा तथा संस्कृतिबीचको सम्बन्ध महत्त्वपूर्ण हुने उहाँको कार्यगत दृष्टिकोण देखिन्छ।

भाषा, साहित्य र संस्कृतिको संरक्षण

आफ्नो मातृभाषा, साहित्य, कला र संस्कृतिको संरक्षण तथा प्रवर्द्धनमा तुम्बापोको सक्रियता उल्लेखनीय छ। फक्ताङलुङ मिडिया हाउस, फाल्गुनन्द नोमाङ्गेन्ना सेवा सङ्घ, माङ्गेना माङ्हिम, फाल्गुनन्द लाफायोङ बहुभाषिक पाठशाला तथा मुन्धुम पाठशालालगायतका संस्था र अभियानमा उहाँको संलग्नता रहेको छ।

किरात समुदायको भाषा, संस्कार, संस्कृति, इतिहास र पहिचानलाई संरक्षण गर्दै नयाँ पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्नु उहाँको सामाजिक सक्रियताको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। भाषा र संस्कृतिको निरन्तरता समुदायको ऐतिहासिक स्मृति तथा सामूहिक पहिचानसँग जोडिने भएकाले यसको संरक्षणलाई उहाँले सामाजिक दायित्वका रूपमा लिनुभएको छ।

राष्ट्रिय विभूति महागुरु फाल्गुनन्द, सानोगुरु बहिनन्द तथा मुन्धुमविद् लाफायोङ गुरु देउबहादुर तुम्बापोका पूर्णकदका सालिक निर्माण तथा स्थापना गर्ने कार्यमा समेत उहाँको योगदान रहेको छ। यस्ता प्रयासले ऐतिहासिक व्यक्तित्वको योगदानलाई स्मरण गराउनुका साथै नयाँ पुस्तालाई आफ्नो समुदायको इतिहास, दर्शन र सांस्कृतिक परम्पराबारे जानकारी दिने आधार तयार गर्छन्।

चुलाचुली र धरानमा सञ्चालन भइरहेका भाषा, संस्कृति तथा धार्मिक–सामाजिक गतिविधिमा उहाँको संलग्नताले आफ्नो सांस्कृतिक पहिचानप्रतिको प्रतिबद्धतालाई देखाउँछ। उहाँ शिक्षा र संस्कृतिलाई अलग(अलग क्षेत्रका रूपमा नभई एकअर्काका परिपूरकका रूपमा अघि बढाउनुपर्ने धारणा राख्नुहुन्छ।

जन्मभूमिप्रतिको जिम्मेवारी

धरानमा शैक्षिक तथा सामाजिक गतिविधिमा सक्रिय रहे पनि तुम्बापोले आफ्नो जन्मभूमि चुलाचुलीलाई बिर्सनुभएको छैन। जन्मिएको ठाउँको विकास, सामाजिक चेतनाको विस्तार र स्थानीय पहिचानको प्रवर्द्धनमा उहाँले निरन्तर चासो राख्दै आउनुभएको छ।

वि।सं। २०७४ मङ्सिर १० गते तत्कालीन राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीलाई पहिलोपटक चुलाचुलीमा प्रमुख अतिथिका रूपमा आमन्त्रण गरी सम्मान गर्ने अवसर सिर्जना गर्न उहाँको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको थियो। त्यस्तै, पूर्वसभामुख सुवासचन्द्र नेम्वाङ, तत्कालीन शिक्षामन्त्री धनिराम पौडेल तथा प्रदेश प्रमुख परशुराम खापुङजस्ता विशिष्ट व्यक्तित्वलाई विभिन्न समयमा चुलाचुलीमा सहभागी गराउने कार्यमा पनि उहाँले भूमिका निर्वाह गर्नुभएको थियो।

स्थानीय क्षेत्रका सामाजिक, शैक्षिक तथा विकाससम्बन्धी विषयलाई सम्बन्धित व्यक्तित्व र निकायसम्म पुर्‍याउने प्रयासले चुलाचुलीको पहिचान विस्तारमा योगदान पुर्‍याएको छ। विकासका अवसरबाट लामो समयसम्म टाढा रहेका क्षेत्रको सम्भावना उजागर गर्न स्थानीय तहमा सामाजिक सक्रियता, संस्थागत पहल र सरोकारवालाबीचको समन्वय आवश्यक हुन्छ। तुम्बापोले आफ्नो जन्मभूमिसँगको सम्बन्धलाई यस्तै सामाजिक जिम्मेवारीका रूपमा अघि बढाउनुभएको छ।

चुलाचुलीमा फाल्गुनन्द नोमाङ्गेन्ना सेवा सङ्घ, फाल्गुनन्द लाफायोङ बहुभाषिक पाठशाला, माङ्गेना माङ्हिम र मुन्धुम पाठशालाजस्ता संस्था तथा अभियानसँग जोडिएर उहाँले भाषा, संस्कृति, शिक्षा र सामाजिक चेतनाको विकासमा योगदान दिनुभएको छ। उहाँका लागि यी संस्था भौतिक संरचना वा सङ्गठन मात्र होइनन्, समुदायको ज्ञान, परम्परा र पहिचानलाई निरन्तरता दिने माध्यम पनि हुन्।

शिक्षासँगै सङ्गीतको प्रवर्द्धन

शिक्षा र सङ्गीतलाई एकअर्कासँग जोडेर विद्यार्थीको प्रतिभा विकास गर्ने उद्देश्यले तुम्बापोको परिकल्पनामा ‘शिक्षाका लागि सङ्गीत’ भन्ने मूल नारासहित कोशीस्तरीय एसईई आइडल कार्यक्रम सुरु गरिएको हो। यस कार्यक्रमले माध्यमिक शिक्षा परीक्षा ९एसईई० दिएर बसेका विद्यार्थीलाई आफ्नो गायन, नृत्य तथा वाककलाको प्रतिभा प्रस्तुत गर्ने अवसर प्रदान गर्दै आएको छ।

एसईई आइडल विद्यार्थीको प्रतिभा प्रदर्शन गर्ने मञ्च मात्र नभई शिक्षा र सिर्जनशीलतालाई जोड्ने प्रयासका रूपमा अघि बढेको छ। कार्यक्रममार्फत सहभागी विद्यार्थीले आफ्नो कला प्रस्तुत गर्ने अवसर पाउनुका साथै सांगीतिक क्षेत्रमा प्रवेश गर्ने सम्भावना पनि प्राप्त गरेका छन्। कार्यक्रमले सङ्गीतकार, गायक तथा नृत्यकर्मीलाई समेत मञ्च उपलब्ध गराएको र रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्न सहयोग गरेको छ।

कार्यक्रममा उत्कृष्ट प्रदर्शन गर्ने विद्यार्थीले नगद पुरस्कार तथा उच्च शिक्षाका लागि छात्रवृत्ति प्राप्त गर्ने अवसरसमेत पाउँदै आएका छन्। यसले विद्यार्थीलाई आफ्नो प्रतिभा पहिचान गर्न, आत्मविश्वास बढाउन र अध्ययनसँगै सिर्जनात्मक क्षेत्रमा अघि बढ्न प्रेरित गरेको छ।

सातौँ संस्करणसम्म आइपुग्दा एसईई आइडल कोशी प्रदेशस्तरमा परिचित कार्यक्रमका रूपमा स्थापित भएको छ। शिक्षालाई पाठ्यपुस्तक र परीक्षामा मात्र सीमित नराखी कला, अभिव्यक्ति र सिर्जनशीलतासँग जोड्नुपर्ने मान्यतालाई यस कार्यक्रमले व्यवहारमा उतार्ने प्रयास गरेको छ।

सङ्गीतप्रतिको रुचि र लगावका कारण तुम्बापोले गीत रचना गर्दै आउनुभएको छ। साहित्यका विद्यार्थीसमेत रहनुभएका उहाँले कथा तथा कविता लेखनमा पनि रुचि राख्नुहुन्छ। उहाँको सिर्जनात्मक सक्रियताले शिक्षा, साहित्य र सङ्गीतबीचको सम्बन्धलाई थप फराकिलो बनाएको छ।

अध्ययन, भ्रमण र फराकिलो दृष्टिकोण

शिक्षा, समाजसेवा, धर्म, संस्कृति र सङ्गीतमा रुचि राख्ने तुम्बापोले विभिन्न स्थानको भ्रमणबाट अनुभव सङ्कलन गर्नुभएको छ। किरात समुदायको उद्गमस्थल तथा आस्थाको केन्द्रका रूपमा मानिने फक्ताङलुङ हिमालको ११ दिने पदयात्रा उहाँको जीवनको उल्लेखनीय अनुभवमध्ये एक हो।

त्यस्तै, सिङ्गापुर, दुबई, थाइल्यान्ड र हङकङलगायतका देशको भ्रमणबाट उहाँले विभिन्न समाज, संस्कृति र जीवनशैलीलाई नजिकबाट बुझ्ने अवसर प्राप्त गर्नुभएको छ। यस्ता अनुभवले व्यक्तिको दृष्टिकोण फराकिलो बनाउनुका साथै आफ्नो समाज र संस्कृतिलाई तुलनात्मक रूपमा बुझ्न पनि सहयोग पुर्‍याउँछन्।

उहाँको सक्रियता अध्ययन र पेसागत जिम्मेवारीमा मात्र सीमित छैन। सामाजिक, धार्मिक तथा सांस्कृतिक गतिविधिमा निरन्तर संलग्न रहनुले समुदायसँगको सम्बन्धलाई जीवनको अभिन्न पक्षका रूपमा लिएको देखिन्छ। आफ्नो रुचि, ज्ञान र अनुभवलाई विभिन्न क्षेत्रमा उपयोग गर्ने उहाँको प्रयासले बहुआयामिक व्यक्तित्व निर्माणमा योगदान गरेको छ।

योगदानको कदर र सामाजिक पहिचान

शिक्षा तथा सामाजिक क्षेत्रमा पुर्‍याएको योगदानका लागि तुम्बापोले तत्कालीन प्रदेश नं १ का मुख्यमन्त्री शेरधन राईबाट औपचारिक सम्मान प्राप्त गर्नुभएको छ। अध्ययन, अनुसन्धान, शिक्षण तथा सामाजिक गतिविधिमा निरन्तर संलग्न रहँदै आउनुभएका उहाँका लागि यो सम्मान आफ्नो कर्मक्षेत्रमा प्राप्त पहिचानको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।

उहाँको जीवनयात्राले सफलता कुनै व्यक्तिको जन्म, पारिवारिक अवस्था वा प्रारम्भिक सुविधाले मात्र निर्धारण गर्दैन भन्ने देखाउँछ। अवसरको खोजी, निरन्तर अध्ययन, अनुशासन र परिश्रमले व्यक्तिको जीवनलाई नयाँ दिशामा अघि बढाउन सक्छ। व्यक्तिगत उपलब्धिलाई सामाजिक हितसँग जोड्न सके त्यसको प्रभाव अझ व्यापक बन्न सक्छ।

तुम्बापोको जीवनमा शिक्षा, साहित्य, सङ्गीत, भाषा, संस्कृति र समाजसेवा एकअर्कासँग जोडिएका क्षेत्रका रूपमा देखिन्छन्। विभिन्न संस्थामा जिम्मेवारी निर्वाह गर्नु, विद्यार्थीलाई प्रतिभा प्रस्तुत गर्ने अवसर दिनु, मातृभाषा तथा संस्कृतिको संरक्षणमा सक्रिय रहनु र जन्मभूमिसँगको सम्बन्धलाई निरन्तरता दिनु उहाँका गतिविधिका प्रमुख पक्ष हुन्।

उज्यालो यात्राको निरन्तरता

चुलाचुलीको सामान्य किसान परिवारबाट सुरु भएको डम्बरकुमार तुम्बापोको यात्रा आज शिक्षा, साहित्य, सङ्गीत, संस्कृति र समाजसेवाका विभिन्न क्षेत्रमा फैलिएको छ। बाल्यकालका कठिनाइलाई पार गर्दै उच्च शिक्षा हासिल गर्नु र प्राप्त ज्ञानलाई सामाजिक गतिविधिमा उपयोग गर्नु उहाँको जीवनयात्राका महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हुन्।

उहाँको सक्रियताको केन्द्रमा आफूले प्राप्त गरेको अवसरलाई अरूका लागि पनि उपयोगी बनाउने सोच देखिन्छ। शैक्षिक संस्थामार्फत विद्यार्थीको भविष्य निर्माणमा संलग्न हुनु, एसईई आइडलमार्फत नयाँ प्रतिभालाई मञ्च उपलब्ध गराउनु, मातृभाषा र संस्कृतिको संरक्षणमा योगदान गर्नु तथा जन्मभूमिको पहिचान विस्तारका लागि काम गर्नु यही सोचका विभिन्न रूप हुन्।

व्यक्तिगत उपलब्धिमा मात्र सीमित नभई समाज र नयाँ पुस्ताका लागि केही गर्ने उद्देश्यले अघि बढेको जीवनयात्रा आफैँमा प्रेरणादायी हुन्छ। तुम्बापोको जीवनले कठिन परिस्थितिमा पनि अध्ययन र परिश्रमलाई निरन्तरता दिन सकिने तथा आफ्नो ज्ञान, सीप र अनुभवलाई सामाजिक उत्तरदायित्वसँग जोड्न सकिने सन्देश दिन्छ।

अभावबाट सम्भावनातर्फ अघि बढेको उहाँको यात्रा अझै जारी छ। शिक्षा, भाषा, साहित्य, सङ्गीत र संस्कृतिको विकासमा आफूले सकेको योगदान पुर्‍याउने प्रयासमार्फत उहाँ आफ्नो जन्मभूमि, कर्मभूमि र समुदायसँग जोडिनुभएको छ। यही निरन्तरताले डम्बरकुमार तुम्बापोलाई उज्यालो यात्राका सारथिका रूपमा चिनाएको छ।