सप्तरी /  तिहार नजिकिँदै गर्दा बजारमा झिलिमिली बत्ती र सजावटका सामग्रीको चहलपहल बढेको छ । घरघरमा लक्ष्मीपूजाको तयारी भइरहेको छ । यही चाडपर्वको रौनकबीच सप्तरीका केही गाउँमा भने महिलाहरूको दैनिकी अलि फरक छ । कसैका हात माटो मुछेर दियो बनाउन व्यस्त छन् त कसैका हात सन्ठी, खर र सनपाट जोडेर हुक्कापाती तयार पार्न । उनीहरूका लागि तिहार केवल उज्यालो र उत्सवको पर्व मात्र होइन, परिवारको खर्च जुटाउने अवसर पनि बनेको छ ।

वर्षभरि मजदुरी गरेर परिवारको गुजारा चलाउने कुमाले समुदायका महिलाहरू यतिबेला दियो र हुक्कापाती उत्पादन तथा बिक्रीमा जुटेका छन् । तिहारमा लक्ष्मीपूजाका लागि आवश्यक पर्ने यी सामग्री बोकेर उनीहरू राजविराज र आसपासका बस्तीका घरघर तथा बजार पुगिरहेका छन् । चाडपर्वको यही मौसमी व्यापारबाट हुने आम्दानीले उनीहरूलाई तिहार मनाउन केही सहज बनाएको छ ।

राजविराज नगरपालिका–११ की कविता यादवका अनुसार विपन्न परिवारका महिलाहरू तिहारको खर्च जुटाउन केही समयअघिदेखि नै हुक्कापाती बनाउन थाल्छन् । घरको काम र अन्य दैनिकीसँगै हुक्कापाती तयार पार्ने र बिक्रीका लागि घरघर पुग्ने उनीहरूको पुरानै अभ्यास हो । थोरै लगानी र आफ्नै श्रमबाट तयार पारिएको सामग्री बिक्री गरेर चाडपर्वको खर्च जुटाउनु उनीहरूको बाध्यता र आत्मनिर्भरताको एउटा माध्यम बनेको छ ।

उनीहरूका अनुसार करिब दुई हजार रुपैयाँ बराबरको कच्चा सामग्रीबाट हुक्कापाती तयार पारेर बिक्री गर्दा १५ हजार रुपैयाँसम्म आम्दानी गर्न सकिन्छ । यसका लागि सन्ठी, खर र सनपाट जुटाउनुपर्छ । त्यसपछि घण्टौँसम्म मेहनत गरेर हुक्कापाती तयार पारिन्छ । देख्दा सामान्य लाग्ने यही सामग्री बनाउन उनीहरूको समय, श्रम र सीप खर्च भइरहेको हुन्छ ।

कुमाले महिलाहरूले घरमै तयार पारेका दियो र हुक्कापाती उपभोक्ताको घरदैलोसम्म पुर्‍याउन थालेपछि सहरी क्षेत्रका मानिसलाई पनि यी सामग्री जुटाउन सहज भएको छ । पहिले घरमै कच्चा पदार्थ ल्याएर बनाउने चलन थियो । अहिले भने बजारबाट तयार सामग्री किनेर प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति बढ्दै गएको छ ।

राजविराज नगरपालिका–७ की उर्मिला देवका अनुसार समयसँगै हुक्कापाती बनाउने परम्परागत चलन फेरिँदै गएको छ । “पहिले बजारमा बनाएको हुक्कापाती किन्न पाइँदैनथ्यो । सन्ठी, खर र सनपाट किनेर ल्याएर घरघरमा बनाउने चलन थियो । अहिले सहरी क्षेत्रमा आफैँ बनाउने चलन हराउँदै गएको छ । बजारबाट किनेर प्रयोग गर्ने परम्परा बढेको छ,” उहाँले भन्नुभयो ।

परम्परागत सीप हराउँदै जाँदा त्यसैलाई आम्दानीको माध्यम बनाएका महिलाहरूका लागि भने तिहारको यो मौसम विशेष महत्त्वको छ । तिलाठी कोइलाडी गाउँपालिका तोपाकी रुक्मिणी यादवलाई पछिल्लो एक सातादेखि हुक्कापाती बनाउन भ्याइनभ्याई छ । घरायसी काम सकेपछि उहाँ दिनहुँ हुक्कापाती बनाउन र बिक्री गर्न व्यस्त हुनुहुन्छ ।

लक्ष्मीपूजा नजिकिँदै जाँदा माग र बिक्री दुवै बढ्ने गरेको उहाँको अनुभव छ । उहाँका अनुसार दैनिक तीन सयदेखि पाँच सय वटासम्म हुक्कापाती बिक्री हुन्छ । प्रतिगोटा १० देखि २० रुपैयाँसम्ममा बिक्री गर्दै आउनुभएकी उहाँले तिहारको समयमा १५ देखि २० हजार रुपैयाँसम्म आम्दानी गर्ने बताउनुभयो । “जति लक्ष्मीपूजा नजिकिँदै जान्छ, त्यति नै बिक्री बढ्छ । प्रत्येक वर्ष करिब एक महिना यसै काममा लाग्ने गरेकी छु,” उहाँले भन्नुभयो ।

हुक्कापाती बिक्रीबाट हुने आम्दानीले रुक्मिणीलाई तिहारको खर्च जुटाउन सहयोग पुगेको छ । उहाँका लागि यो काम चाडपर्वमा केही आम्दानी गर्ने माध्यम मात्रै होइन, पुस्तौँदेखि चलिआएको सांस्कृतिक परम्परालाई निरन्तरता दिने अवसर पनि हो ।

मधेस क्षेत्रमा लक्ष्मीपूजासँग हुक्कापातीको विशेष सांस्कृतिक सम्बन्ध छ । लक्ष्मीपूजाका दिन पूजा गर्नुअघि घरको माथिल्लो भाग, तुलसीमठ, कुलदेवताको कोठा तथा मन्दिरमा हुक्कापाती राख्ने चलन छ । पूजा सकिएपछि घरपरिवारका सदस्यले हुक्कापाती खेल्ने परम्परा पनि छ । हुक्कापातीको उज्यालोले कुलपितृलाई स्वर्ग जाने मार्ग देखाउँछ भन्ने धार्मिक जनविश्वास रहिआएको छ । यही विश्वास र परम्पराले गर्दा तिहारका बेला यसको माग बढ्ने गरेको छ ।

हुक्कापातीसँगै माटोका दियो बनाउने महिलाहरूको चटारो पनि उत्तिकै छ । तिलाठी कोइलाडी गाउँपालिकाकी कविता पण्डित यतिबेला माटोका दियो बनाउन र बिक्री गर्न व्यस्त हुनुहुन्छ । घरको काम सकेपछि माटो मुछ्ने, दियो बनाउने र सुकाउने काममा उहाँको दिन बित्ने गरेको छ । तयार भएका दियो बोकेर उहाँ घरघर तथा बजार पुग्नुहुन्छ ।

तराई–मधेसमा तिहारदेखि छठसम्म माटोका भाँडा र दियोको माग बढी हुने गर्छ । यही अवसरलाई लक्षित गरेर पण्डितले दैनिक करिब दुई हजार वटासम्म दियो बजारमा लैजाने गर्नुभएको छ । प्रतिगोटा दुई रुपैयाँमा बिक्री गर्दै आउनुभएकी उहाँले यस याममा २० देखि ४० हजार रुपैयाँसम्म आम्दानी गर्ने बताउनुभयो ।

माटोको दियोको बिक्रीले उहाँलाई चाडपर्वको खर्च जुटाउन सहयोग पुगेको छ । आधुनिक विद्युतीय बत्ती र सजावटका सामग्रीको प्रयोग बढिरहेको समयमा पनि माटोको दियोको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व कायमै छ । लक्ष्मीपूजामा दियो बाल्ने परम्पराले नै उहाँजस्ता कुमाले महिलाको सीपलाई बजारसँग जोडिरहेको छ ।

तिहारको उज्यालोमा कसैले घर सजाउँछन्, कसैले लक्ष्मीको आराधना गर्छन् । तर सप्तरीका यी महिलाहरूका लागि त्यो उज्यालो आफ्नै श्रमको कमाइसँग पनि जोडिएको छ । उनीहरूले बनाएका दियो अरूका घर उज्यालो पार्न पुग्छन् भने हुक्कापातीले पुस्तौँदेखिको संस्कारलाई निरन्तरता दिन्छ । त्यही श्रम र सीपबाट आएको आम्दानीले उनीहरूको घरमा पनि तिहारको खुसी भित्र्याउने गरेको छ ।

परम्परागत सीप, स्थानीय उत्पादन र मौसमी बजारको यो सम्बन्धले चाडपर्वले संस्कृति जोगाउने मात्र होइन, ग्रामीण महिलाका लागि आयआर्जनको अवसरसमेत सिर्जना गर्न सक्छ भन्ने देखाएको छ । अरूका घरमा उज्यालो पुर्‍याउन दियो र हुक्कापाती बनाउने यी महिलाहरू आफ्नै परिवारको तिहार उज्यालो बनाउन दिनरात खटिरहेका छन् ।